Chcesz zacząć grać i zastanawiasz się, czym różni się pianino od fortepianu? Masz w głowie obraz dużego, czarnego „piano”, ale nie wiesz, który instrument wybrać do domu? Z tego tekstu dowiesz się, jak je odróżnić, jak brzmią, ile kosztują i który lepiej sprawdzi się u Ciebie.
Jak odróżnić pianino od fortepianu?
Najprościej spojrzeć na kształt i ustawienie instrumentu. Pianino ma struny ustawione pionowo, obudowa tworzy wysoki „mebel”, który możesz dosunąć do ściany. Zajmuje niewiele miejsca, dlatego tak często spotyka się je w mieszkaniach, szkołach muzycznych i małych salach.
Fortepian stoi poziomo na trzech nogach, ma rozłożyste pudło rezonansowe i szeroką klapę, którą można unieść. Struny biegną tutaj w poziomie, przez co całe pudło jest dłuższe, a instrument zwykle ląduje na środku pokoju albo w wyeksponowanym miejscu sali koncertowej.
Wymiary i ustawienie
Różnica w budowie bezpośrednio wpływa na rozmiar. Typowe pianino ma wysokość mniej więcej 110–135 cm i jest stosunkowo płytkie, więc nawet w niewielkim pokoju znajdziesz na nie miejsce. Wystarczy wolna ściana i przestrzeń na ustawienie taboretu.
Fortepian wymaga dużo więcej przestrzeni. Fortepiany gabinetowe mierzą zwykle 140–160 cm długości, salonowe 160–210 cm, półkoncertowe 210–240 cm, a koncertowe przekraczają 240 cm. Rekordzista Fazioli ma aż 308 cm długości, a największy koncertujący fortepian w Polsce waży ponad 1800 kg i ma ponad 6 metrów długości.
Budowa i ułożenie strun
W pianinie struny ułożone są pionowo, a mechanizm młoteczkowy pracuje od dołu do góry. Młotek po uderzeniu w strunę wraca na miejsce dzięki sprężynom oraz mechanice, a nie dzięki sile grawitacji. Powoduje to minimalnie inne odczucie pod palcami i część osób ma wrażenie, że gra na pianinie jest odrobinę „cięższa”.
W fortepianie struny rozpięte są poziomo, a młoteczki poruszają się w poziomie. Dzięki temu po uderzeniu łatwo wracają na pozycję wyjściową pod wpływem grawitacji. Mechanizm fortepianu pozwala na bardzo szybką repetycję tego samego dźwięku i precyzyjną kontrolę dynamiki, co jest istotne przy zaawansowanych pasażach czy utworach w wirtuozowskim tempie.
Jak brzmi pianino, a jak fortepian?
Czy po samym dźwięku da się rozpoznać, czy słyszysz pianino, czy fortepian? W wielu przypadkach tak, bo rozmiar pudła rezonansowego oraz długość strun mocno wpływają na barwę i głośność.
Fortepian ma pełniejsze, bogatsze brzmienie, z szeroką paletą barw. Długie struny i duże pudło rezonansowe sprawiają, że dźwięk swobodnie „niesie się” po sali, od delikatnego piano aż po doniosłe forte, które wypełnia duże przestrzenie koncertowe.
Brzmienie pianina
Pianino jest z natury instrumentem cichszym i bardziej zwartym brzmieniowo. Dźwięk bywa nieco przytłumiony, ale za to bardzo czytelny i bliski. W mniejszych pomieszczeniach taki charakter jest atutem, bo nie „zalewasz” pokoju falą głośnego dźwięku, a możesz grać z dużym wyczuciem.
Jakość brzmienia pianina zależy jednak ogromnie od stanu technicznego. Nowe lub dobrze odrestaurowane pianino potrafi zabrzmieć o wiele lepiej niż zniszczony fortepian z zużytymi młoteczkami, zardzewiałymi strunami i rozstrojeniem. Dlatego sam fakt, że coś jest fortepianem, nie oznacza automatycznie lepszego dźwięku.
Brzmienie fortepianu
Fortepian daje szeroką dynamikę i długie wybrzmiewanie. W instrumentach koncertowych (od ok. 210 cm długości) dźwięk jest wyjątkowo nośny, a pojedyncze nuty łączą się w bogatą, pełną harmonię. Podniesienie klapy jeszcze wzmacnia projekcję i sprawia, że instrument z łatwością „przebija się” przez orkiestrę.
Niektóre modele, jak Bösendorfer Model 290 Imperial z 97 klawiszami, oferują jeszcze rozszerzony zakres basu, co daje niespotykaną głębię. Z kolei krótsze fortepiany gabinetowe czy salonowe sprawdzają się doskonale w domowych salonach i studiach nagraniowych, łącząc potęgę brzmienia z bardziej umiarkowaną głośnością.
Jak działa mechanizm i pedały?
Zarówno pianino, jak i fortepian działają według tej samej zasady: naciśnięcie klawisza wprawia w ruch młoteczek, który uderza w struny. W obu przypadkach klawiatura obejmuje standardowo 88 klawiszy, czyli 52 białe i 36 czarnych, a układ tonów jest identyczny.
Różnice pojawiają się w szczegółach działania młoteczków i zastosowaniu pedałów, które modelują brzmienie i długość wybrzmiewania dźwięków.
Pedały w fortepianie
W klasycznym fortepianie znajdziesz trzy pedały. Pedał prawy, nazywany forte lub sustain, jest najczęściej używany. Jego wciśnięcie unosi wszystkie tłumiki znad strun, dzięki czemu dźwięk trwa po puszczeniu klawisza i można łączyć akordy bez ponownego naciskania tych samych nut.
Lewa noga obsługuje pedał piano (una corda). W nowoczesnych fortepianach przesuwa on cały mechanizm odrobinę w bok, przez co młotek uderza w mniejszą liczbę strun, zwykle dwie zamiast trzech. Daje to subtelniejsze, delikatniejsze brzmienie, idealne do cichej gry, impresjonistycznych utworów czy nastrojowych fragmentów.
- Pedał prawy przedłuża brzmienie wszystkich zagranych dźwięków,
- pedał lewy zmiękcza i lekko wycisza barwę,
- pedał środkowy (sostenuto) podtrzymuje tylko wybrane dźwięki.
- taka kombinacja daje dużą swobodę w kształtowaniu barwy.
Pedał środkowy, czyli sostenuto, pojawia się zazwyczaj w droższych modelach i bywa rzadko wykorzystywany w codziennej grze. Działa tak, że podtrzymuje tylko te dźwięki, które są wciśnięte w momencie wciśnięcia pedału, pozwalając na tworzenie skomplikowanych faktur z długimi basami i krótkimi akcentami w górze.
Pedały w pianinie
W pianinach klasycznie stosuje się dwa pedały, choć w nowszych modelach montuje się często trzeci. Prawy pedał pełni tę samą funkcję, co w fortepianie: unosi tłumiki, wydłuża dźwięk i pozwala na płynne łączenie akordów.
Różnicę widać w działaniu środkowego pedału. W wielu pianinach to właśnie on maksymalnie wycisza instrument, wsuwając pasek filcu między młotki a struny. Taki „moderator” pozwala ćwiczyć po cichu, co docenią mieszkańcy bloków i osoby grające późnym wieczorem.
- W starszych pianinach funkcję wyciszenia pełniła często boczna gałka moderatora,
- w nowych pianinach rolę tę przejął pedał środkowy,
- pedał lewy w pianinie zbliża młotki do strun,
- efektem jest lekkie wyciszenie i nieco bardziej miękkie brzmienie.
Lewy pedał w pianinie również służy do wyciszenia, ale działa inaczej niż w fortepianie. Przesuwa belkę spoczynkową młotków bliżej strun, więc droga, którą pokonuje młotek, jest krótsza. Uderzenie jest słabsze, co daje subtelniejszy dźwięk, choć efekt nie jest tak wyraźny jak una corda w fortepianie.
Najważniejszy nie jest rodzaj instrumentu, lecz jego stan – zaniedbany fortepian potrafi brzmieć gorzej niż dobrze utrzymane pianino średniej klasy.
Jaki instrument wybrać do nauki?
Czy do nauki gry na pianinie potrzebny jest fortepian? Dobra wiadomość brzmi: nie. Z punktu widzenia teorii i techniki gry oba instrumenty są tak samo „prawdziwe”. Układ klawiszy jest identyczny, sposób czytania nut taki sam, a praca rąk bardzo podobna.
Dlatego większość osób zaczyna od pianina. Pianino jest tańsze, mniejsze i łatwiej je wstawić do mieszkania. Świetnie sprawdza się w edukacji dzieci i dorosłych, w szkołach muzycznych oraz do domowych ćwiczeń, także w wersji cyfrowej, która umożliwia grę na słuchawkach.
Kiedy warto myśleć o fortepianie?
Fortepian to zwykle instrument docelowy dla zawodowych pianistów, studentów akademii muzycznych, koncertujących muzyków i kompozytorów. Daje większą swobodę w kształtowaniu dźwięku i jest standardem w filharmoniach oraz profesjonalnych studiach nagraniowych.
Jeśli masz dużą przestrzeń i marzysz o fortepianie, ale Twój budżet jest ograniczony, nie musisz od razu sięgać po najdroższe modele. Wielu producentów tworzy tańsze linie fortepianów, które zachowują przyzwoity poziom jakości, a jednocześnie powstają w fabrykach o niższych kosztach. Dobrym przykładem są serie Essex i Boston od Steinway & Sons czy linia W. Hoffmann firmy C. Bechstein.
Budżet i stan techniczny
Przy wyborze instrumentu często gubi nas przeświadczenie, że „fortepian to zawsze wyższa półka”. W praktyce nowe, dobrze zbudowane pianino bywa lepszym wyborem niż stary, nieodrestaurowany fortepian. Mechanizmy zużywają się, filce twardnieją, struny rdzewieją, a koszt generalnego remontu bywa bardzo wysoki.
Jeśli stoisz przed wyborem: bardzo stary fortepian w nieznanym stanie albo nowe pianino renomowanej marki, do nauki i codziennej gry bezpieczniej wybrać pianino. Otrzymasz sprawną mechanikę, stabilne strojenie i większy komfort ćwiczeń, co na etapie nauki ma ogromne znaczenie.
Dla początkującego ważniejsze jest, by instrument miał sprawną mechanikę i stabilny strój, niż by był koniecznie fortepianem koncertowym.
Co łączy pianino i fortepian?
Mimo wielu różnic, oba instrumenty mają też sporo wspólnego. W końcu wywodzą się z tego samego wynalazku Bartolomeo Cristoforiego z początku XVIII wieku, który jako pierwszy połączył klawiaturę z mechanizmem młoteczkowym pozwalającym grać zarówno cicho, jak i głośno.
Na poziomie praktycznym oznacza to, że jeśli opanujesz grę na pianinie, bez problemu przesiądziesz się na fortepian. I odwrotnie: pianista po latach gry na fortepianie poradzi sobie na dobrym pianinie w małej sali, zmienia się tylko charakter brzmienia i odczucie klawiatury.
Wspólny repertuar i technika
Standardowy zakres 88 klawiszy pozwala grać ten sam repertuar na obu instrumentach. Utwory Chopina, Debussy’ego, jazzu czy muzyki filmowej możesz wykonywać zarówno na pianinie, jak i fortepianie. Nie ma osobnych „nut na pianino” i „nut na fortepian” – różnica dotyczy raczej interpretacji i tego, jak wykorzystasz możliwości konkretnego instrumentu.
Wydobycie dynamiki, praca nad artykulacją, legato, staccato, kontrola pedalu forte – to wszystko ćwiczysz w bardzo podobny sposób. Nauka gry na pianinie i na fortepianie przebiega według tych samych zasad, dlatego wybór pierwszego instrumentu nie zamyka Ci drogi do późniejszej gry koncertowej.
Gdzie najczęściej je spotkasz?
Pianino zdominowało mieszkania i szkoły. Jego popularność zaczęła się już w XIX wieku, gdy w mieszczańskich domach zaczęło brakować miejsca na duże fortepiany, a potrzeba muzykowania pozostała. Z czasem pianina trafiły także do sal prób, małych sal koncertowych i studiów.
Fortepian króluje w filharmoniach i dużych salach koncertowych. Jest nieodłącznym elementem recitali solowych, koncertów fortepianowych z orkiestrą i kameralnych składów jazzowych. Ale coraz częściej pojawiają się nagrania i koncerty, w których świadomie wybiera się pianino dla uzyskania bardziej intymnej, „domowej” barwy, co widać choćby w nagraniach neoklasycznych kompozytorów czy albumach takich pianistów jak Bruce Liu.
Dla wielu osób to właśnie pianino jest pierwszym kontaktem z muzyką – stoi w domu, w szkole, w małej sali, zachęca do usiąścia i zagrania kilku dźwięków.
